27 ліпеня спаўняецца 120 гадоў з дня нараджэння Ежы Гедройца — ураджэнца Мінска, які задоўга да распаду СССР паслядоўна адстойваў права Беларусі быць самастойнай еўрапейскай дзяржавай. Сёння яго імя носіць вуліца ў мінскім мікрараёне Брылевічы. Сімвалічна, што менавіта 27 ліпеня 1990 года Вярхоўны Савет БССР прыняў Дэкларацыю аб дзяржаўным суверэнітэце, а з 1991 па 1996 год гэтая дата афіцыйна адзначалася як Дзень незалежнасці Беларусі. У адным дні злучыліся памяць пра чалавека, які дзесяцігоддзямі абараняў саму ідэю незалежнай Беларусі, і гадавіна дакумента, што юрыдычна адкрыў краіне шлях да ўласнай дзяржаўнасці.
Ежы Гедройц нарадзіўся 27 ліпеня 1906 года ў Мінску. Пазней яго сям’я пераехала ў Варшаву, аднак паходжанне з шматнацыянальнай прасторы былога Вялікага Княства Літоўскага шмат у чым вызначыла яго погляд на Усходнюю Еўропу. Для Гедройца гэты рэгіён не быў ускраінай, якую павінны дзяліць паміж сабой буйныя дзяржавы. Ён бачыў тут асобныя народы — беларусаў, літоўцаў, украінцаў і палякаў, — кожны з якіх меў права на ўласную палітычную суб’ектнасць. Сам Гедройц называў Усходнюю Еўропу сваёй вялікай радзімай, а беларускае пытанне ўспрымаў не як другасны дадатак да адносін Польшчы і Расіі, а як самастойную праблему еўрапейскай бяспекі і справядлівасці.
Пасля Другой сусветнай вайны Гедройц заснаваў у Францыі Літаратурны інстытут і стаў рэдактарам парыжскага часопіса Kultura. Гэта было не проста літаратурнае выданне эміграцыі. Вакол яго сфармаваўся адзін з найбольш уплывовых інтэлектуальных цэнтраў пасляваеннай Усходняй Еўропы, дзе абмяркоўваліся будучыя межы, адносіны паміж народамі, пераадоленне імперскай спадчыны і ўладкаванне рэгіёна пасля магчымага распаду Савецкага Саюза. У той час, калі сама думка пра незалежную Беларусь многім здавалася далёкай і нерэалістычнай, Гедройц і яго аднадумцы зыходзілі з таго, што існаванне свабоднай Беларусі павінна стаць абавязковым элементам новага еўрапейскага парадку.
Галоўным практычным увасабленнем гэтых поглядаў стала так званая дактрына УЛБ — Украіны, Літвы і Беларусі. Яе сэнс заключаўся ў тым, што Польшча павінна адмовіцца ад спроб вярнуць тэрыторыі даваеннай Рэчы Паспалітай, прызнаць існуючыя межы і падтрымліваць станаўленне незалежных дзяржаў на ўсход ад сябе. Архіў парыжскай Kultura называе адным з найважнейшых дасягненняў Гедройца перакананне польскага грамадства ў неабходнасці прыняць страту Вільні і Львова дзеля з’яўлення незалежных Літвы і Украіны, якія разам з незалежнай Беларуссю павінны былі стаць адной з асноў бяспекі самой Польшчы. Такім чынам, Беларусь у яго канцэпцыі была не буфернай зонай і не прадметам перамоў паміж Варшавай і Масквой, а самастойнай краінай, з якой неабходна будаваць раўнапраўныя адносіны.
Гэта і было адным з вялікіх унёскаў Гедройца ў беларускую незалежнасць. Дзяржавы ўзнікаюць не толькі дзякуючы законам, галасаванням і рашэнням парламентаў. Не менш важна, каб права народа на ўласную краіну было прызнана яго суседзямі і ўспрымалася міжнароднай супольнасцю як натуральнае і законнае. Гедройц дзесяцігоддзямі разбураў уяўленне пра Беларусь як пра тэрыторыю без уласнага палітычнага голасу. Ён дамагаўся, каб палякі адмовіліся ад гістарычнага рэваншызму, а Расія перастала ўспрымацца як адзіная сіла, якая мае права вызначаць будучыню народаў паміж Балтыйскім і Чорным морамі. Пасля падзення камуністычнай сістэмы ідэі, якія раней здаваліся ўтапічнымі, сталі падмуркам усходняй палітыкі дэмакратычнай Польшчы: прызнанне існуючых межаў, падтрымка незалежнасці суседніх дзяржаў і адмова вырашаць іх лёс праз пагадненні з Масквой.
Асаблівую сімволіку гэтай гадавіне надае тое, што Гедройц нарадзіўся менавіта 27 ліпеня. У гэты дзень у 1990 годзе 229 дэпутатаў Вярхоўнага Савета БССР падтрымалі Дэкларацыю аб дзяржаўным суверэнітэце. Яна абвясціла вяршэнства беларускай Канстытуцыі і законаў, самастойнасць і паўнату дзяржаўнай улады ў межах рэспублікі, а таксама незалежнасць у знешніх адносінах. У жніўні 1991 года Дэкларацыя атрымала статус канстытуцыйнага закона і стала прававой асновай фактычнага абвяшчэння незалежнасці. З 1991 па 1996 год менавіта 27 ліпеня было афіцыйным Днём незалежнасці Беларусі. Гэта была дата, звязаная не з ваеннай перамогай іншай эпохі, а непасрэдна са з’яўленнем сучаснай суверэннай беларускай дзяржавы.
Значэнне Дэкларацыі не абмяжоўвалася фармальным выхадам з саюзнай сістэмы. Суверэнітэт азначаў, што рашэнні адносна беларускай эканомікі, бяспекі, знешняй палітыкі, культуры і мовы павінны прымацца ў самой Беларусі. Дзяржава мусіла выказваць інтарэсы ўласнага грамадства, а не выконваць волю знешняга цэнтра. Менавіта таму незалежнасць нельга звесці да наяўнасці мяжы, герба, пашпарта і месца ў міжнародных арганізацыях. Сапраўдная незалежнасць прадугледжвае здольнасць народа самастойна вызначаць сваю ўладу, абараняць нацыянальную культуру, развіваць беларускую мову, захоўваць уласную гістарычную памяць і выбіраць міжнародных партнёраў без прымусу з боку мацнейшага суседа.
Сёння ідэі Гедройца застаюцца асабліва актуальнымі. Падзеі апошніх гадоў паказалі, што фармальна існуючая дзяржава можа паступова страчваць здольнасць самастойна вызначаць сваю палітыку. Група дзяржаў АБСЕ ў сумеснай заяве асудзіла ўдзел беларускіх уладаў у расійскай вайне супраць Украіны, а міжнародныя арганізацыі працягваюць фіксаваць цяжкія парушэнні палітычных і грамадзянскіх правоў у Беларусі. Даклад у межах Маскоўскага механізму АБСЕ прыйшоў да высновы, што прэзідэнцкія выбары 2020 года не адпавядалі асноўным патрабаванням свабодных і сапраўдных выбараў, а парушэнні правоў чалавека пасля іх мелі масавы і сістэматычны характар. У 2025 годзе Упраўленне Вярхоўнага камісара ААН па правах чалавека заяўляла, што некаторыя парушэнні ў Беларусі могуць дасягаць узроўню злачынстваў супраць чалавечнасці. Гэтыя факты паказваюць, чаму нацыянальная незалежнасць неаддзельная ад дэмакратыі: калі грамадзяне не могуць свабодна выбіраць уладу, кантраляваць дзяржаўныя інстытуты, атрымліваць незалежную інфармацыю і ўдзельнічаць у грамадскім жыцці, яны губляюць магчымасць уплываць і на знешнепалітычны курс сваёй краіны.
Права жыць у незалежнай нацыянальнай дэмакратычнай дзяржаве не выдаецца народу аднойчы і назаўсёды. Яго неабходна абараняць кожны дзень — законамі, свабоднымі выбарамі, незалежнымі судамі, адказнымі палітычнымі інстытутамі, адукацыяй, культурай, беларускай мовай, свабоднымі сродкамі масавай інфармацыі і асабістай грамадзянскай адказнасцю. Незалежнасць слабее, калі грамадства перастае ўспрымаць яе як каштоўнасць, калі нацыянальную культуру лічаць неабавязковай, а найважнейшыя рашэнні перадаюць аднаму чалавеку, закрытай групе або знешняй дзяржаве. І наадварот, яна ўмацоўваецца, калі грамадзяне разумеюць, што дзяржава належыць ім і павінна дзейнічаць у іх інтарэсах.
Гедройц бачыў гэтую ўзаемасувязь задоўга да з’яўлення Рэспублікі Беларусь. Незалежная Беларусь была для яго не выпадковым вынікам аслаблення Савецкага Саюза, а неабходнай умовай справядлівага і ўстойлівага ўладкавання Усходняй Еўропы. Ён разумеў, што мір у рэгіёне немагчымы, пакуль адны дзяржавы лічаць суседнія народы сваёй гістарычнай уласнасцю, зонай уплыву або прасторай для ваеннага і палітычнага кантролю. Таму яго спадчына заключаецца не толькі ў падтрымцы беларускай незалежнасці як юрыдычнага факта. Яна заключаецца ў прынцыпе: беларусы маюць права самі вырашаць, як ім жыць, на якой мове размаўляць, якую ўладу выбіраць і якое месца займаць у Еўропе.
Памяць пра Гедройца сёння захоўваецца не толькі ў кнігах і архівах. Па ўсёй Польшчы і далёка за яе межамі яго спадчыну вывучаюць універсітэты, даследчыя цэнтры і культурныя ўстановы. Сенат Польшчы абвясціў 2026 год Годам Ежы Гедройца, назваўшы яго адным з найважнейшых палітычных мысляроў XX стагоддзя і падкрэсліўшы міжнароднае значэнне ідэй свабоды і дэмакратыі, якія ён прасоўваў. У Беластоку яго імя носіць універсітэцкая бібліятэка, а ў Лодзінскім універсітэце створаны даследчы Цэнтр Ежы Гедройца, які займаецца сучаснай гісторыяй Польшчы і Усходняй Еўропы ў супрацоўніцтве з заснаваным ім Літаратурным інстытутам Kultura. На развіццё цэнтра ўніверсітэт атрымаў 40 мільёнаў злотых: для яго прадугледжана асобная прастора ў адноўленым гістарычным будынку на вуліцы Сянкевіча, дзе павінны праходзіць навуковыя даследаванні, выставы, лекцыі, культурныя праграмы і міждысцыплінарныя праекты, якія звязваюць гісторыю, палітыку, мастацтва і гарадское жыццё.
У Кіеве пры ўдзеле Міністэрства замежных спраў Польшчы, Польскага інстытута, Варшаўскага ўніверсітэта і пасольства Польшчы праводзіцца конкурс імя Гедройца для даследчыкаў польска-ўкраінскіх адносін. У Еўрапейскім універсітэце Віядрына ў Германіі дзейнічае даследчы калоквіум яго імя, прысвечаны Польшчы, Украіне, Беларусі і іншым грамадствам Усходняй Еўропы, а венскі Інстытут навук пра чалавека праводзіць стыпендыяльную праграму Jerzy Giedroyc Fellowship. У Францыі працягвае працаваць Літаратурны інстытут у Мезон-Лафіце, а яго велізарны архіў, які ўключае шматгадовае ліставанне Гедройца і матэрыялы парыжскай Kultura, унесены ў міжнародны рэестр праграмы ЮНЕСКА «Памяць свету». Усё гэта паказвае, што Гедройца ўшаноўваюць не проста як вядомага рэдактара мінулага: яго ідэі працягваюць вывучаць як інтэлектуальную аснову мірнага суіснавання народаў Цэнтральнай і Усходняй Еўропы, адмовы ад імперскага перадзелу межаў і прызнання права Беларусі, Украіны і Літвы на самастойную дзяржаўную будучыню.
Асабліва заўважны на гэтым фоне кантраст з афіцыйнай Беларуссю — краінай і горадам, дзе Гедройц нарадзіўся. У Мінску яго імем названая вуліца, а незалежная беларуская культурная супольнасць заснавала літаратурную прэмію Гедройца за найлепшую прозу на беларускай мове, аднак дзяржава практычна не развівае памяць пра яго як пра аднаго з паслядоўных абаронцаў беларускай незалежнасці. У сталіцы няма дзяржаўнага музея або мемарыяльнага цэнтра Гедройца, няма даследчага інстытута, пастаяннай экспазіцыі ці прыкметнага помніка чалавеку, чые ідэі спрыялі міжнароднаму прызнанню права Беларусі на ўласную дзяржаўнасць. Яго палітычная спадчына не стала важнай часткай дзяржаўнай гістарычнай адукацыі, пра яго амаль не гавораць чыноўнікі і афіцыйныя сродкі масавай інфармацыі як пра ўраджэнца Мінска, які адстойваў незалежную, нацыянальную і дэмакратычную Беларусь.
Больш за тое, у дзяржаўнай прэсе яго дзейнасць часам згадваецца не ў кантэксце абароны народаў ад расійскага імперскага панавання, а ў межах канспіралагічных разважанняў пра заходняе ўмяшанне. Незалежная прэмія, якая захоўвае яго імя ў беларускай культуры, пасля разгрому свабодных грамадскіх і літаратурных арганізацый была вымушаная праводзіць цырымоніі па-за межамі краіны. Таму сапраўднай прыкметай перамен стане не фармальная наяўнасць вуліцы, а з’яўленне ў Мінску музея, даследчага цэнтра, універсітэцкіх праграм, адкрытых дыскусій і сумленнай размовы пра яго палітычныя ідэі. Калі беларуская дзяржава пачне паважаць Гедройца менавіта за тое, што ён абараняў права беларусаў самім вызначаць сваю будучыню, гэта стане важным сігналам: Беларусь вяртае ўласную гістарычную памяць, вызваляецца ад навязанага імперскага погляду і пачынае зноў набываць рэальную нацыянальную незалежнасць.
Ежы Гедройц памёр у Францыі ў 2000 годзе, аднак яго ідэі не страцілі свайго значэння. Сёння ў Польшчы і іншых краінах яго спадчыну вывучаюць, вакол яе ствараюць навуковыя цэнтры, адукацыйныя праграмы і міжнародныя праекты. У Мінску вуліца яго імя нагадвае пра чалавека, які адстойваў права Беларусі на самастойную будучыню яшчэ тады, калі незалежнай беларускай дзяржавы не існавала на палітычнай карце. Але сапраўдная памяць пра Гедройца не можа абмяжоўвацца назвай вуліцы. Яна патрабуе вяртання яго ідэй у грамадскую дыскусію, гістарычную адукацыю і дзяржаўную палітыку Беларусі.
Супадзенне дня яго нараджэння з гадавінай Дэкларацыі аб дзяржаўным суверэнітэце робіць 27 ліпеня асабліва важнай датай. Гэта дзень, які нагадвае: незалежнасць з’яўляецца вялікім дабром, але захоўваецца яна толькі тады, калі грамадства гатовае ўсведамляць яе каштоўнасць, штодзённа абараняць яе і напаўняць рэальным нацыянальным і дэмакратычным зместам. І калі ў Беларусі пачнуць адкрыта ўшаноўваць Гедройца менавіта як абаронцу права беларусаў на ўласную дзяржаву, гэта стане адной з прыкмет таго, што краіна вяртае сабе гістарычную памяць і зноў пачынае набываць сапраўдную незалежнасць.
